Sztuczna inteligencja w administracji publicznej to nie tylko chatbot odpowiadający na pytania mieszkańców. Systemy wykorzystujące AI mogą analizować obrazy z miejskiego monitoringu, przetwarzać dokumenty, transkrybować nagrania, wspierać cyberbezpieczeństwo czy oceniać prawdopodobieństwo nieprawidłowości w zwolnieniach lekarskich. Problem zaczyna się wtedy, gdy obywatel nie wie, że taki system uczestniczy w procesie, a sam urząd nie potrafi jednoznacznie powiedzieć, czy używane przez niego rozwiązanie jest sztuczną inteligencją.
Skalę tego problemu pokazuje raport Sieci Obywatelskiej Watchdog Polska „Kto, do czego i jak korzysta z AI?”. Organizacja wysłała wnioski o informację publiczną do 5480 instytucji realizujących zadania publiczne. Badanie ujawniło nie tylko szerokie spektrum zastosowań AI, ale również duże różnice w podejściu urzędów do jawności i regulowania nowych technologii.
5480 instytucji zapytanych o sztuczną inteligencję
Badanie rozpoczęło się latem 2025 roku. Wnioski trafiły m.in. do wszystkich gmin, starostw powiatowych, ministerstw, komend wojewódzkich policji, sądów powszechnych, prokuratur okręgowych, powiatowych urzędów pracy i parków narodowych. Zapytano również 135 uczelni publicznych, 203 placówki ochrony zdrowia, 243 spółki komunalne i 70 spółek Skarbu Państwa. Autorzy chcieli ustalić dwie podstawowe kwestie: czy instytucje wykorzystują systemy oparte na AI i do czego ich używają oraz czy posiadają wewnętrzne zasady dotyczące korzystania przez pracowników z ogólnodostępnych narzędzi generatywnej sztucznej inteligencji, takich jak ChatGPT czy NotebookLM. Już sposób odpowiadania na te pytania pokazał jednak jeden z problemów opisanych w raporcie – poszczególne instytucje bardzo różnie rozumieją pojęcie sztucznej inteligencji.
Jeden urząd widzi AI, inny – zwykły system informatyczny
AI w administracji łatwo utożsamiać z generatywną sztuczną inteligencją. Tymczasem definicja systemu AI w unijnym AI Act jest szersza i może obejmować także rozwiązania oparte na uczeniu maszynowym, modelach predykcyjnych czy sieciach neuronowych, jeżeli na podstawie danych generują m.in. przewidywania, rekomendacje lub decyzje mogące wpływać na ludzi. W odpowiedziach urzędów widać duże różnice interpretacyjne. Jedne wskazywały systemy transkrypcji, rozpoznawania tablic rejestracyjnych czy OCR. Inne nie kwalifikowały jako AI bardziej złożonych rozwiązań analitycznych.
Dobrym przykładem jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych. ZUS poinformował o wykorzystywaniu modelu predykcyjnego analizującego dane z wystawionych zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy. System wylicza wartość określającą prawdopodobieństwo wystąpienia nieprawidłowości. Wynik może być następnie uwzględniany przez lekarza podczas oceny, czy zachodzą przesłanki do kontroli. ZUS zaznacza przy tym, że system sam nie typuje zwolnień do kontroli – decyzję podejmuje główny lekarz orzecznik po analizie dostępnych informacji. Jednocześnie, jak podaje raport, ZUS nie uznaje tego rozwiązania za system AI w rozumieniu AI Act. To pokazuje problem wykraczający poza samą terminologię. Jeżeli system nie zostanie zakwalifikowany jako AI, może to wpływać na sposób stosowania mechanizmów związanych z oceną ryzyka, przejrzystością i możliwością społecznej kontroli jego działania – na co zwraca uwagę autor raportu.
AI analizuje monitoring, dokumenty, mowę i zagrożenia
Z odpowiedzi instytucji wyłania się bardzo zróżnicowany obraz zastosowań sztucznej inteligencji. Raport grupuje je m.in. w obszarach przetwarzania mowy i nagrań, dokumentów i wiedzy, obsługi mieszkańców, komunikacji, programowania, analityki, edukacji, monitoringu, ochrony zdrowia i cyberbezpieczeństwa. Ciekawym przykładem jest Katowicki Inteligentny System Monitoringu i Analizy. Jego komponent analizuje strumienie obrazu z kamer miejskiego monitoringu i tworzy metadane opisujące obraz. Na ich podstawie generowane są alerty dotyczące sytuacji uznanych za potencjalnie niebezpieczne lub wymagające uwagi operatora. Dopiero operator analizuje alert i podejmuje dalsze działania.
Co interesujące, Katowice początkowo nie wskazały tego rozwiązania w odpowiedzi na wniosek. Informacja pojawiła się dopiero podczas dalszej korespondencji. Miasto tłumaczyło, że informacje o systemie były już publicznie dostępne w BIP. MON poinformowało z kolei o wykorzystywaniu rozwiązań AI w wielu obszarach i systemach, z których część objęta jest różnymi klauzulami niejawności. Raport wskazuje również, że w Dowództwie Komponentu Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni modele AI są stosowane m.in. do analizy obrazów satelitarnych i przetwarzania tekstu.
Nie wszyscy chcą powiedzieć, jak wykorzystują AI
Jednym z głównych tematów raportu jest nie tylko wykorzystanie technologii, ale również możliwość uzyskania informacji na jej temat. Średnio na wniosek odpowiedziało około trzech na cztery zapytane podmioty. Różnice pomiędzy poszczególnymi grupami były jednak ogromne. Wszystkie komendy wojewódzkie i stołeczna policji, sądy administracyjne, urzędy wojewodów i regionalne izby obrachunkowe odpowiedziały na pytania. W przypadku samorządów gminnych odsetek wyniósł 82 proc. Znacznie gorzej wyglądała sytuacja w części innych instytucji.
Jak instytucje odpowiadały na pytania o AI?
Odsetek instytucji, które odpowiedziały na wniosek o informację publiczną
W przypadku 203 placówek medycznych odpowiedziało zaledwie 71, czyli około 35 proc. Jeszcze niższą responsywność odnotowano m.in. w wojewódzkich urzędach skarbowych. Żaden z dziewięciu ośrodków dla cudzoziemców objętych badaniem nie odpowiedział na wniosek. Autor raportu opisuje również przypadki odmowy przekazania informacji. Instytucje powoływały się m.in. na tajemnicę przedsiębiorstwa, bezpieczeństwo państwa, charakter informacji przetworzonej albo argumentowały, że informacje dotyczące wykorzystywanych systemów nie stanowią informacji publicznej.
Urząd twierdzi, że nie korzysta z AI. Kilka dni później pojawia się podejrzany dokument
Szczególnie interesujący jest opis trzech gmin: Wyryk, Jarocina i Pysznicy. Według raportu wszystkie zadeklarowały, że nie korzystają z systemów AI. Autor badania wskazuje jednak, że w okresie od kilku do kilkunastu dni od udzielenia tych odpowiedzi gminy wydały decyzje odmowne, które – w jego ocenie – najprawdopodobniej powstały z udziałem systemów AI. Podstawą takiego podejrzenia były m.in. nieistniejące przepisy oraz pozostawione w dokumentach znaczniki, takie jak „gmina [nazwa]”. Nie jest to dowód pozwalający jednoznacznie stwierdzić, jakiego narzędzia użyto ani kto z niego korzystał. Przypadek dobrze pokazuje jednak problem opisany w raporcie: oficjalna wiedza instytucji o wdrożonych systemach może nie obejmować wszystkich narzędzi używanych przez poszczególnych pracowników. Według przywołanego w raporcie badania NASK 46 proc. urzędników deklarowało korzystanie z generatywnej AI do celów zawodowych w ciągu poprzednich sześciu miesięcy.
Gminy korzystają z AI, ale niemal nie tworzą własnych zasad
Jeszcze większy kontrast pojawia się przy pytaniu o regulacje wewnętrzne. Spośród 2027 gmin, które odpowiedziały na wniosek, tylko 20 zadeklarowało posiadanie wewnętrznych zasad lub zaleceń dotyczących korzystania przez pracowników z ogólnodostępnych narzędzi AI. Siedem z tych odpowiedzi pochodziło z miast na prawach powiatu. W zwykłych gminach odsetek posiadających własne regulacje wynosił więc znacznie poniżej 1 proc.
Wewnętrzne zasady korzystania z ogólnodostępnych narzędzi AI w gminach
gmin, które odpowiedziały na wniosek, zadeklarowało posiadanie własnych zasad lub zaleceń dotyczących korzystania przez pracowników z narzędzi AI.
W placówkach medycznych sytuacja wyglądała podobnie. Spośród 71, które odpowiedziały, tylko jedna poinformowała o wprowadzeniu zasad. Był to Wojewódzki Szpital Specjalistyczny nr 5 im. św. Barbary w Sosnowcu, przy czym przyjęte rozwiązanie sprowadzało się do zakazu korzystania z takich narzędzi. Inne podejście przyjął Narodowy Fundusz Zdrowia wraz z oddziałami, deklarując blokowanie dostępu do zewnętrznych narzędzi AI na urządzeniach służbowych. Autor raportu zwraca jednak uwagę, że techniczna blokada nie rozwiązuje całkowicie problemu, ponieważ pracownik może uzyskać dostęp do takich usług np. za pomocą prywatnego telefonu.
Uczelnie należą do instytucji najlepiej przygotowanych
Na tle administracji samorządowej wyróżniają się uczelnie. Według raportu wiele z nich stworzyło zasady korzystania ze sztucznej inteligencji zarówno dla pracowników, jak i studentów. W niektórych przypadkach powstały nawet specjalne zespoły zajmujące się tym zagadnieniem. Przykładem jest Uniwersytet Szczeciński, gdzie powołano Komisję ds. stosowania narzędzi SI, która przygotowała dobre praktyki dla pracowników i studentów. Część instytucji uznaje natomiast, że kwestie związane z AI są już regulowane przez istniejące polityki ochrony danych osobowych czy systemy zarządzania bezpieczeństwem informacji. Raport stawia jednak pytanie, czy takie ogólne zasady wystarczają w sytuacji, gdy pracownik może wprowadzić dane do zewnętrznego modelu językowego albo wykorzystać wygenerowaną przez niego, błędną informację przy wykonywaniu obowiązków służbowych.
Problemem nie jest samo AI, ale brak wiedzy o jego wykorzystaniu
To jeden z najważniejszych wniosków raportu. Sieć Obywatelska nie przedstawia samego stosowania sztucznej inteligencji przez administrację jako zjawiska negatywnego. Problemem ma być przede wszystkim niewystarczająca przejrzystość, brak spójnych zasad i ograniczona możliwość kontroli systemów, które mogą mieć wpływ na obywateli. Autorzy wskazują, że obecnie nie istnieje spójny mechanizm pozwalający obywatelowi dowiedzieć się, gdzie AI jest wykorzystywana, w jakim zakresie, czy wpływa na podejmowane wobec niego decyzje oraz jakie zabezpieczenia zastosowała instytucja. Ma to szczególne znaczenie w przypadku narzędzi predykcyjnych i analitycznych. Chatbot na stronie urzędu jest dla użytkownika widoczny. Algorytm analizujący dane w tle i przekazujący urzędnikowi ocenę ryzyka może pozostać całkowicie niewidoczny, mimo że jego wynik może pośrednio wpływać na dalszy przebieg sprawy.
Czy obywatel powinien wiedzieć, że jego sprawę wspierała AI?
Według raportu w wielu przypadkach obywatel, pacjent lub użytkownik może nie wiedzieć, że ma do czynienia z systemem AI albo że sztuczna inteligencja została wykorzystana do przygotowania treści czy wsparcia określonego procesu. Zdaniem autora ogranicza to możliwość krytycznej oceny działania systemu, reakcji lub zakwestionowania rozstrzygnięcia. W rekomendacjach zaproponowano więc m.in. stworzenie centralnego, publicznego rejestru zastosowań AI w administracji. Miałby zawierać informacje o celu danego systemu, zakresie jego wykorzystania, podstawowych ryzykach i zastosowanych zabezpieczeniach.
Autor postuluje również obowiązek informowania obywateli, kiedy mają do czynienia z AI albo gdy technologia wspiera konkretną usługę, proces lub decyzję administracyjną. Informacja powinna być przekazywana w sposób zrozumiały i widoczny. Warto przy tym zaznaczyć, że rekomendacje zamieszczone w raporcie są propozycjami jego autora, Michała Zemełki, a nie oficjalnym stanowiskiem Sieci Obywatelskiej Watchdog Polska. Sam raport wskazuje również, że część postulowanych kwestii jest już teoretycznie adresowana przez AI Act.
AI w urzędzie staje się kwestią jawności
Raport pokazuje administrację znajdującą się pomiędzy dwoma etapami cyfryzacji. Z jednej AI jest już wykorzystywana w bardzo różnych obszarach – od prostego przetwarzania dokumentów po analizę danych, monitoring i modele predykcyjne. Z drugiej strony system informowania o takich rozwiązaniach oraz zasady ich stosowania nie rozwijają się równie szybko. Szczególnie istotne jest przy tym rozróżnienie pomiędzy oficjalnie wdrożonym systemem AI a korzystaniem przez pojedynczego pracownika z ogólnodostępnego narzędzia. Instytucja może nie posiadać własnego systemu, a mimo to jej pracownicy mogą korzystać z generatywnej AI podczas wykonywania obowiązków. Dlatego pytanie o AI w administracji coraz rzadziej brzmi wyłącznie: „czy urząd korzysta ze sztucznej inteligencji?”. Ważniejsze staje się ustalenie, do czego jej używa, jakie dane trafiają do systemu, czy wynik wpływa na sytuację obywatela, kto go weryfikuje oraz czy obywatel może się o tym dowiedzieć. I właśnie w tym obszarze, według raportu, polskie instytucje publiczne mają jeszcze najwięcej do zrobienia.
Źródło: Sieć Obywatelska Watchdog Polska

